Tadeusz Wenda

www.tadeuszwenda.pl

W 1920 roku Polska, po latach zaborów i braku własnej państwowości, wróciła nad Bałtyk. Niewielki skrawek wybrzeża był jednak zupełnie niezagospodarowany. Mimo to, wizjonerstwo grupy ówczesnych polityków oraz ekspertów branży morskiej, pozwoliło na zbudowanie własnego portu, otwierającego Polskę na świat. Tadeusz Wenda, który nie tylko wskazał miejsce jego realizacji, ale także zaprojektował i nadzorował budowę, stworzył dzieło, które pozwoliło na rozwój gospodarczy kraju oraz rozwinięcie żeglugi i handlu zamorskiego. Port był dumą i chlubą nie tylko rządzących, ale całego społeczeństwa II Rzeczypospolitej. Specyficzne okoliczności i warunki, jakie zaistniały w odrodzonym po I wojnie światowej  państwie, spowodowały konieczność skupienia się Polaków na inwestycjach morskich. Budowa portu dawała szanse pracy i samorealizacji ogromnej grupie przedstawicieli inteligencji technicznej, specjalistów różnych dziedzin, ale także zwykłych robotników. Miasto, które tu wyrosło stało się symbolem nowoczesności, przedsiębiorczości i chlubą II Rzeczypospolitej.

Tadeusz Wenda urodził się w Warszawie 23 lipca 1863 roku. Jego ojciec, Władysław Wenda, był podsekretarzem Rady Administracyjnej  Królestwa Polskiego, a także kierował Archiwum Miejskim. Troszczył się o właściwą edukację syna. Uczył go pracowitości, stanowczości w działaniu, uczciwości i skromności. Wiedzę naukową Tadeusz zdobywał w szkole, ale jego postawa moralna i światopogląd kształtowały się w domu rodzinnym. Po ukończeniu gimnazjum Tadeusz studiował na Wydziale Matematycznym Uniwersytetu Warszawskiego, a następnie w Instytucie Inżynierów Komunikacji w Petersburgu. Jako wykwalifikowany inżynier pracował na budowach kolei carskich i mostów. Doświadczenie zawodowe zdobywał także budując porty w Windawie, Rewlu (Tallin) i Rojen koło Rygi.

Praktyka i gruntowne wykształcenie zaprocentowały, gdy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, władze wojskowe, znając umiejętności i pracowitość inżyniera, zaproponowały mu wybór miejsca pod budowę, sporządzenie projektu, a później kierownictwo inwestycji portowej w Gdyni. Realizacji tego zadania Wenda poświęcił 17 lat pracy. Jego zakres odpowiedzialności i obowiązków był ogromny. Swoje koncepcje i wizje wcielał w życie polegając przede wszystkim na doświadczeniu. Nie lubił pracować wyłącznie przy biurku – sam doglądał postępów na budowie.

29 maja 1921 roku, w nieznanej wówczas niemal nikomu niewielkiej wsi Gdynia, odbyła się uroczystość poświęcenia budowy portu wówczas widzianego, jako skromną, o drewnianej konstrukcji przystań dla floty wojennej, statków handlowych oraz łodzi rybackich. Dzień, w którym wbity został pierwszy pal pod budowę portu tymczasowego stał się symbolem rodzącej się Polski na morzu. Jednak dopiero realizacja portu właściwego pozwoliła w pełni wykorzystać jego możliwości dla gospodarki, rozwinąć żeglugę, wzmocnić granicę państwa nad Bałtykiem i kształtować  morską świadomość Polaków.

Zarówno sam projekt Wendy, jak i tempo oraz organizacja budowy portu, były wysoko ocenione przez polskich i zagranicznych specjalistów w tej dziedzinie. Tadeusza Wendę wyróżniono wieloma odznaczeniami polskimi i zagranicznymi, z francuską Legią Honorową i duńskim orderem Dannebroga włącznie. Pojawiały się też nieliczne głosy krytyczne, dyskredytujące prace polskiego projektanta. Sam Wenda, człowiek niezwykłej skromności, na temat swojej pracy powiedział: „Dla Polski buduję ten port”.

W stulecie rozpoczęcia prac przy budowie portu w Gdyni, 29 maja 2021 roku, na Molo Rybackim, nastąpiło odsłonięcie pomnika inżyniera Tadeusza Wendy. W ten sposób uhonorowany został człowiek, dla którego praca dla Polski była obowiązkiem i zaszczytem.

Rok 2021 został ogłoszony w Gdyni Rokiem Tadeusza Wendy.

 

Muzeum Miasta Gdyni kieruje szczególne podziękowania do Pani Hanny Wendy-Uszyńskiej oraz Pani Dagmary Płazy-Opackiej za ich nieocenioną pomoc, konsultację merytoryczną i zaangażowanie, bez których historia nie wybrzmiałaby z taką mocą.

Współczesność

Dziedzictwo Tadeusza Wendy ma nieocenione znaczenie dla miasta Gdyni. Świadczą o tym liczne miejsca upamiętniające jego osobę. Na ostrodze Mola Rybackiego znajduje się okazały pomnik budowniczego portu. Tadeusz Wenda doczekał się również swojej własnej ulicy. Imię legendarnego inżyniera nosi także Technikum Mechaniczne nr 1, podobnie jak jeden z rosnących przy szkole dębów.

 

Teksty autorstwa Tadeusza Wendy

Budowa portu w Gdyni stała się jedną z najważniejszych inwestycji w II Rzeczypospolitej. Było to zadanie niełatwe, wymagające przezwyciężenia wielu problemów i przeciwności. Aby lepiej zrozumieć warunki w jakich powstawał gdyński port, należy przyjrzeć się temu, co pisał o nim jego projektant i kierownik budowy – Tadeusz Wenda. Teksty publikowane przez inżyniera na temat jego największego dzieła, ukazują nie tylko profesjonalizm, który cechował go w pracy zawodowej, ale także wielką pewność siebie przy podejmowaniu decyzji ważnych dla funkcjonowania odradzającego się państwa polskiego.

We wszystkich tekstach została zachowana oryginalna pisownia Tadeusza Wendy.

Poznaj Tadeusza Wendę

Życie Tadeusza Wendy z pewnością mogłoby zainspirować wiele osób. Pochodził z rodziny szlacheckiej, studiował na jednej z najlepszych uczelni carskiej Rosji, przeżył dwie wojny światowe i odrodzenie się Polski po okresie zaborów. Pracę dla ojczyzny traktował jako swój obowiązek. Wszechstronność zawodowa pozwalała mu podejmować decyzje ważne dla całego państwa. Projektował i budował nie tylko porty, ale także koleje i mosty. Kierował również pracami hydrotechnicznymi. Był niezwykle pracowity i wymagający, a przy tym bardzo skromny i życzliwy. Poznaj bliżej Tadeusza Wendę!

W naszych zbiorach

Unikatową wartość historyczną i dokumentalną przypisujemy obiektom, z którymi wiążą się niezwykłe zdarzenia lub wyjątkowe osoby. Właśnie do takich muzealiów należą pamiątki po inżynierze Tadeuszu Wendzie, projektancie i budowniczym gdyńskiego portu. Obiekty te zajmują ważne miejsce w historii naszego miasta oraz, pośrednio, przyczyniają się do propagowania dziedzictwa kulturowego. W tej sekcji prezentujemy najciekawsze obiekty z naszych zbiorów.

Wspomnienia \ Listy \ Relacje

Wystarczy spojrzenie na port i wiemy, jakiego formatu inżynierem był Tadeusz Wenda. A jakim był człowiekiem? Jakim ojcem, szefem? Aby uzyskać odpowiedź na te pytania musimy zanurzyć się we wspomnieniach, pamiętając, że te, wraz z upływem czasu, zmieniają się. Z innej perspektywy opowiada o ojcu kilkunastoletni syn, z innej długoletni pracownik wspominający inżyniera po trzydziestu latach. Inaczej też wypowie się o dziadku wnuczka, która zna go tylko z opowiadań. Mamy nadzieję, że zgromadzone relacje pomogą nam poznać człowieka, który zmienił charakter Gdyni. Na zawsze.

Edukacja

Poznawanie historii jest niezwykłą przygodą! Przygotowaliśmy dla Ciebie specjalne karty pełne łamigłówek, które przeniosą Cię wprost do przedwojennej Gdyni. Bohaterem zadań jest Tadeusz Wenda – budowniczy gdyńskiego portu, wizjoner, człowiek, dla którego nie było rzeczy niemożliwych.

 

Kliknij w grafikę, aby pobrać plik .PDF

Najczęściej zadawane pytania

Kim był Tadeusz Wenda?

Tadeusz Wenda był wybitnym polskim inżynierem. Jego najważniejszym dziełem jest port w Gdyni. Przez 17 lat pełnił funkcję głównego projektanta i kierownika jego budowy. W momencie przejścia na emeryturę, w 1937 roku, pozostawił po sobie największy pod względem przeładunków port na Bałtyku.

Jakie były kwalifikacje Tadeusza Wendy do budowy portu?

Tadeusz Wenda ukończył szkołę powszechną i gimnazjum w Warszawie oraz studia na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1883-1885. Następnie studiował w Instytucie Korpusu Inżynierów Komunikacji w Petersburgu, gdzie w 1890 roku uzyskał dyplom inżynierski. Po ukończeniu studiów inżynier Wenda pracował w Ministerstwie Komunikacji Rosji carskiej. W tym czasie zaprojektował między innymi most kolejowy przez Niemen pod Olitą oraz pracował przy budowie muromsko-kazańskiej kolei żelaznej. W 1903 roku rozpoczął pracę przy budowie portu morskiego w Windawie, a następnie, od roku 1906 w Rojen koło Rygi oraz Rewlu (obecnie Tallin). W 1920 roku otrzymał zadanie wybudowania portu dla Polski.

Z jakiego środowiska rodzinnego wywodził się Tadeusz Wenda?

Budowniczy portu w Gdyni pochodził z rodziny szlacheckiej herbu Wendt. Był synem Władysława Wendy, wieloletniego dyrektora Archiwum Akt Dawnych w Warszawie oraz Justyny Matuszewskiej. Jego dziadek, Szymon Wenda, był kapitanem Gwardii Narodowej Księstwa Warszawskiego i kawalerem złotego krzyża Virtuti Militari za udział w bitwie pod Borodino. Pielęgnowanie pamięci o przodkach oraz wartości patriotycznych było dla Tadeusza Wendy i jego rodziny ważnym elementem tradycji.

Dlaczego podjęto decyzję o budowie portu w Gdyni?

Po zakończeniu I wojny światowej Polska, zgodnie z ustaleniami Traktatu Wersalskiego, odzyskała niezależny byt państwowy. Na niespełna 150 kilometrowym odcinku wybrzeża zabrakło jednak choćby jednego większego portu morskiego, ponieważ Gdańsk uzyskał status Wolnego Miasta. Polacy mieli wprawdzie prawo do korzystania z gdańskiego portu, jednak było ono skutecznie ograniczane przez sprawujących władzę nad miastem Niemców. Władze Polski zadecydowały wówczas o budowie portu na polskim odcinku wybrzeża, rozciągającym się od granic Wolnego Miasta Gdańska, które pozostawało pod protektoratem Ligi Narodów, po okolice Karwi.

Jakie lokalizacje portu rozważano?

Inżynier Tadeusz Wenda otrzymał zadanie wybrania miejsca pod budowę polskiego portu. Sporządzono listę kilku lokalizacji na wybrzeżu, w których mógłby powstać port: od Jeziora Żarnowieckiego – z wejściem do portu od strony Morza Bałtyckiego, przez Wielką Wieś – z dwoma wejściami do portu, od Zatoki Puckiej oraz z otwartego morza, Puck – z wejściem prowadzącym od strony Zatoki Puckiej, Rewę – z wejściem od Zatoki Puckiej, wielki port w Zatoce Puckiej – z przecięciem Helu i wejściem z otwartego morza, koniec półwyspu helskiego oraz okolice wsi Gdynia. Większość z powyższych lokalizacji zostało odrzuconych ze względu na związane z nimi zbyt wysokie koszty, niesprzyjające warunki terenowe albo konieczność korzystania z terytorium gdańskiego, co mijało się z ideą jego niezależności. Wybrano jednak propozycję wybudowania portu w dolinie pomiędzy Kępą Oksywską a Kamienną Górą, w miejscu, w którym wówczas leżała wieś Gdynia, gdzie warunki naturalne Tadeusz Wenda ocenił jako najodpowiedniejsze do budowy dużego portu morskiego.

Jakie znaczenie miała budowa portu w Gdyni dla miasta?

W 1921 roku, kiedy rozpoczęto prace nad budową portu gdyńskiego, ludność wsi Gdynia liczyła 1268 mieszkańców. Budowa portu dała impuls do rozwoju miasta, do którego w krótkim czasie docierali robotnicy z różnych części kraju. Kiedy 10 lutego 1926 roku Gdynia otrzymała prawa miejskie, populacja miasta wynosiła już 12 000 osób, natomiast tuż przed II wojną światową Gdynia liczyła 127 000 mieszkańców.

Jak zmieniał się port w Gdyni za życia Tadeusza Wendy?

Budowany od 1921 roku Tymczasowy Port Wojenny i Schronisko dla Rybaków w Gdyni, uroczyście otwarto 29 kwietnia 1923 roku z udziałem prezydenta Stanisława Wojciechowskiego i premiera Władysława Sikorskiego. Okres ten zamyka wejście do portu, 13 sierpnia tego samego roku, pierwszego statku – SS Kentucky. Nowy etap w historii portu zapoczątkowała, podpisana 4 lipca 1924 roku, umowa o budowę portu z Konsorcjum Francusko-Polskim. Jednocześnie, z dniem 8 lipca 1924 roku, Tadeusz Wenda oficjalnie przestał pełnić funkcję kierownika budowy i został naczelnikiem budowy portu w Gdyni. W połowie 1926 roku, za sprawą pozyskania przez ministra przemysłu i handlu, Eugeniusza Kwiatkowskiego, funduszy inwestycyjnych z budżetu państwa, prace nabrały tempa. Szczególne znaczenie miała budowa Mola Węglowego, które umożliwiłoby eksport tego surowca poza granice Polski. Północna część portu miała służyć celom wojskowym. Prace nad tym etapem zakończono w 1934 roku, a kilka miesięcy później weszły one w ostatnią fazę budowy. Już w 1939 roku, na krótko przed II wojną światową, w gdyńskim porcie przeładowano ponad 9 000 000 ton towarów, co stanowiło największą wartość pośród wszystkich portów bałtyckich. Wraz z wybuchem wojny port w Gdyni przemianowano na bazę Kriegsmarine. W konsekwencji bombardowań, z których największe miało miejsce w nocy z 18 na 19 grudnia 1944 roku, a także podczas wycofywania się wojsk niemieckich, baza uległa poważnym zniszczeniom. Pierwszym krokiem do przywrócenia funkcjonalności portu po zakończeniu działań wojennych, było stworzenie Morskiej Grupy Operacyjnej. Najważniejszym zadaniem stało się odblokowanie i rozminowanie portu oraz naprawa torów kolejowych do Mola Węglowego, co miało umożliwić eksport polskiego węgla drogą morską. Poczynania te umożliwiły w dość szybkim czasie otwarcie części portu i już 18 lipca 1945 roku z Gdyni wyszedł pierwszy statek eksportujący węgiel - Suomen Neito. Stan zdrowia 82 letniego Tadeusza Wendy nie pozwolił na jego powrót do Gdyni oraz czynny udział w odbudowie portu. Pozostawał jednak w ścisłym kontakcie i udzielał konsultacji w sprawie odbudowy, aż do swojej śmierci 8 września 1948 roku.

Pisali o Wendzie (wybór)

Publikacje drukowane

  • Brocki Z., W 20 rocznicę śmierci twórcy portu gdyńskiego, „Przegląd Techniczny”, 1968, nr 47, s. 4-5.
  • Chodubski A., „Ojcowie” Gdyni a kształtowanie się jej tożsamości lokalnej, „Zeszyty Gdyńskie”, 2011, nr 6, s. 15-28.
  • Czaykowska-Stój K., Ojcowie Gdyni, „Jantarowe Szlaki”, R. XLV, 2002, nr 3, s. 2-7. http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/doccontent?id=41385
  • Małkowski K., Tadeusz Apolinary Wenda 1863-1948, „Rocznik Gdyński”, 2003, nr 15, s. 23-28.
  • Mielczarek R., Początek budowy portu gdyńskiego, 1920-1923, „Rocznik Gdyński”, 1977, nr 1, s. 87-100.
  • Opacki Z., Płaza-Opacka D., Kształtowanie się polskiej inteligencji technicznej XIX i XX wieku: przykład kariery inżyniera Tadeusza Apolinarego Wendy, „Nautologia”, R. 41, 2006, nr 143, s. 61-69.
  • Płaza-Opacka D., Materiały do biografii T. A. Wendy, [w:] Pomorze. Okno na świat. Studia z dziejów XIX i XX wieku, red. A. Paner i M. Kosznicki, Gdańsk 2002.
  • Płaza-Opacka D., Wenda Tadeusz Apolinary, [w:] Encyklopedia Gdyni, red. M. Sokołowska, Gdynia 2006, s. 902-903.
  • Wenda J., Inż. Tadeusz Wenda – Projektant i realizator techniczny budowy portu w Gdyni, [w:] Materiały Konferencji Naukowej „50 lat Miasta Gdyni”, Gdańsk 1976.
  • Wenda J., Ojciec i budowniczy portu w Gdyni, „Rocznik Gdyński”, 1991, nr 10, s. 34-38.
  • Wenda Tadeusz Apolinary, [w:] Czy wiesz kto to jest?, red. S. Łoza, Warszawa 1938, s. 787. http://jbc.jelenia-gora.pl/dlibra/doccontent?id=18466
  • Widernik M., Tadeusz Wenda, [w:] Ludzie Pomorza lat 1920-1938. Szkice biograficzne, seria „Pomorze Gdańskie”, t. 11, Gdańsk 1977, s. 96-100.
  • Widernik M., Wenda Tadeusz Apolinary, [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, t. IV, red. Z. Nowak, Gdańsk 1997, s. 432-433.
  • Żelewski J., Byłem sekretarzem inż. Wendy, „Rocznik Gdyński”, 1991, nr 10, s. 330-337.

Wydania internetowe

  • Hanna Wenda-Uszyńska: Gdynia była czwartym dzieckiem Tadeusza Wendy, Żeglarski.info, zeglarski.info/artykuly/hanna-wenda-uszynska-gdynia-byla-czwartym-dzieckiem-tadeusza-wendy/
  • Historia portu – T. Wenda, Port Gdynia, www.port.gdynia.pl/pl/o-porcie/historia-portu?start=8
  • Kozłowski P., Gdyńskie ślady Wendy, Gdynia.pl, www.gdynia.pl/co-nowego,2774/gdynskie-slady-wendy,556707
  • Kozłowski P., Rok Wendy, Gdynia.pl, www.gdynia.pl/co-nowego,2774/rok-wendy,555985
  • Kozłowski P., Wenda buduje port, Gdynia.pl, www.gdynia.pl/co-nowego,2774/wenda-buduje-port,556348
  • Piskozub A., Prawdziwy twórca Gdyni, „Nowa Geopolityka”, geopolityka.net/prawdziwy-tworca-gdyni/
  • Śliwa A., Ojciec Gdyni. Tadeusz Wenda – budowniczy gdyńskiego portu, Historia: poszukaj. Portal edukacyjny, www.historiaposzukaj.pl/wiedza,osoby,443,osoba_tadeusz_wenda.html
  • Wnuczka inż. Tadeusza Wendy: „Moją rodziną jest również rodzina portowa” (wywiad wideo), Gospodarkamorska.pl, www.gospodarkamorska.pl/porty-transport-wnuczka-inz-tadeusza-wendy-moja-rodzina-jest-rowniez-rodzina-portowa-wywiad-wideo-47286

Organizatorzy

Partnerzy

 

Zobacz galerię

Śladami Tadeusza Wendy – spacer z Dawidem Gajosem

20 zdjęć

Urodziny Tadeusza Wendy

22 zdjęć

Odsłonięcie pomnika Tadeusza Wendy

28 zdjęć